Pagan Federation International Pagan Federation International Forum Index Wiccan Rede Magazine

Dromen van het noorden

New topic   Reply to topic Pagan Federation International Forum Index => Dutch/Frisian language forum
 
Previous :: Next  
Author Message
Morgana Post number 26452 Posted: 20th July 2020     Subject: Dromen van het noorden
View user's profile
Tussen windstreek en werkelijkheid
Dromen van het noorden
Hoe kijkt het zuiden naar het noorden? En hoe is dat beeld door de geschiedenis heen ontstaan?
Een oeroud beeld van de noorderling is dat van de ongemanierde barbaar, de ‘goede wilde’.
Chris van der Heijden

8 juli 2020 – verschenen in nr. 28-29


(Heinrich Bünting, 1582 © Rare Maps)

‘En wat vindt onze barbaar hiervan? ’ Het is een vraag waaraan ik in de loop van de jaren zo gewend ben geraakt dat hij me niet eens meer opvalt. Ik antwoord gewoon, alsof er niets geks wordt gezegd. Maar gek is het natuurlijk wel. Want waarom zou ik, Nederlander, door mijn Spaanse vrienden als barbaar worden omschreven – niet één, twee of honderd keer maar standaard? Omdat ik een barbaar ben?

Op het eerste gezicht is er tussen ons, behalve wellicht in lichaamslengte, niet zoveel verschil. De verklaring moet dus een andere zijn – en is dat vanzelfsprekend ook: beeldvorming. Oeroude, ja zelfs voorchristelijke beeldvorming, die bovendien ooit een grond aan waarheid bevatte. Tegenwoordig, en sinds lang, liggen de verhoudingen eerder omgekeerd. Dat is tot mijn Spaanse vrienden blijkbaar niet doorgedrongen, terwijl ik te ‘beschaafd’ ben om ze daarop te wijzen. We laten het daarom maar zo, dit spelletje klassieke cultuurpolitiek.

Maar goed, een jaar of twee-, drieduizend of langer geleden was het inderdaad zo dat in onze contreien vooral vissen leefden, terwijl rond de Middellandse Zee al behoorlijk wat beschaving te vinden was. Binnen die beschaving wist men niets van ‘het noorden’. Men kwam er niet, men kon er niet komen en men wilde er ook helemaal niet komen. Vandaar dat op dat noorden beelden werden geprojecteerd die vooral iets zeggen over het zuiden. Grappig genoeg zijn de oudste van die beelden niet negatief maar positief, idealiserend zelfs.

Het bekendste voorbeeld hiervan is de legende van de zogenoemde Hyperboreeërs of Hyperboreanen, letterlijk mensen die ‘aan de andere kant van het noorden’ wonen. Zij zouden leven in volstrekte gelukzaligheid, onder een zon die nooit ondergaat (middernachtzon?) en te midden van onvoorstelbare schatten die bewaakt worden door onoverwinnelijke griffioenen.

Het opmerkelijkst aan deze fantasie is dat zij nooit helemaal uit het collectief geheugen is verdwenen. Zo had Groenland volgens de negentiende-eeuwse theosofie van Helena Blavatsky (De geheime leer) ooit een tropisch klimaat en stond het vol schitterende flora. Ook speelde de term een rol in ariosofische en nazi-mystieke speculaties die in de loop van de twintigste eeuw in allerlei extreemrechtse en racistische beweginkjes doordrongen. En tot slot: ook het in afgelopen jaren in het Nederlandse debat gefnuikte begrip ‘boreaal’ heeft met deze mythologie van doen.

Vanaf het moment dat zuiderlingen en noorderlingen met elkaar in contact kwamen – dit gaat voorlopig alleen nog over Europa en omstreken – en eerstgenoemden dus daadwerkelijk zagen hoe onze voorouders leefden, zeg sinds de Romeinen, slaat het beeld om en worden noorderlingen steevast als barbaren gezien. Dat betekende (nog) niet dat ze uitsluitend negatief beoordeeld werden. Belangrijkste bron hierbij is Tacitus (De Germania, 98 na Chr.) die op basis van verschillende teksten, waaronder Ceasars verhaal over de Gallische oorlogen, een dubbelzinnig beeld schetst. Inderdaad zijn Germanen volgens hem barbaars in de zin van ongemanierd en verslaafd aan spel en drank maar, zo stelt Tacitus nadrukkelijk, zij zijn ook toegewijd, vervuld van vrijheidszin, sober wat betreft materie en wars van ijdel vertoon.

Germanen zijn, zeg maar, ‘goede wilden’. Opnieuw zegt dit beeld vooral iets over de beeldvormer – en veel minder over degenen die het betreft. Tacitus, overtuigd republikein en daarmee tegenstander van het decadente keizerrijk, hield met zijn noorderbeeld de tijdgenoot een spiegel voor: Rome zou van die barbaren nog iets kunnen leren. Bovendien, als men niet oppaste, konden ze nog wel ‘s gevaarlijk worden ook.

Tot diep in de zestiende eeuw, zo niet langer, was de Middellandse Zee het middelpunt van Europa. Dit bracht met zich mee dat gebieden die buiten dit centrum lagen standaard met een zeker dedain werden bezien. De verbijstering van de Spanjaarden bijvoorbeeld toen een zestienjarige Vlaamse knaap, de latere Karel V, tot koning van hun land werd gekroond. Door die vreemde (Habsburgse) kaken kon hij zijn mond niet eens goed gesloten houden, grapte men. ‘Pas op hoor, de Spaanse vliegen duiken er zo in! ’ De verwondering ook waarmee Italiaanse schilders uit de Renaissance de later zogenoemde ‘primitieve’ schilderkunst van hun Vlaamse tijdgenoten beschouwden: van orde, perspectief en regelmaat hadden die noorderlingen geen kaas gegeten; ze rommelden maar wat!

Veelzeggender wellicht nog zijn de oudste kaarten van Europa. Neem die uit het zeer invloedrijke werk van encyclopedist en hebraïst Sebastian Münster, de Cosmographia van 1544 en later: het noorden van het continent ziet eruit als een groot wit vlak. In een begeleidend schrijven bij zijn oudste Europese kaart stelt Münster dat ook met zoveel woorden: dat alle belangrijke delen van Europa erop staan, ‘met uitzondering van grote gebieden in het noorden [hij doelt naast Scandinavië ook op Engeland en Schotland]. Iedereen rekent ze wel tot Europa maar ze zijn tot nu toe onvoldoende verkend en worden bovendien niet altijd door mensen bewoond. ’ Oord van barbarij dus.

Eenzelfde gedachte ligt ten grondslag aan het feit dat op tal van vroege Europese kaarten het zuiden boven ligt – en dat terwijl die kaarten toch veelal in het noorden, in of rondom Straatsburg, werden gemaakt. Het fraaiste en meest veelzeggende voorbeeld hiervan is de kaart van Europa van Heinrich Bünting, uit 1581: Europa als gekroonde maagd. Het hoofd van die maagd wordt gevormd door Spanje (daarop staat ook de kroon), het hart tikt in het stamland van de Habsburgers (Duitsland, Bohemen), Frankrijk is de borst en Italië de rechterhand. De Scandinavische landen, Engeland en Schotland daarentegen hangen er maar zo’n beetje bij, verloren in een onbestemd waterige massa. De Nederlanden worden niet eens genoemd.

Maar ongeveer in dezelfde jaren dat dominee Bünting zijn kaart maakt, verandert het beeld en verplaatst het zwaartepunt van Europa zich naar het noorden. Daarmee verandert ook het perspectief. Opnieuw toont de verschuiving zich het beste in de cartografie. De tot op de dag van vandaag dominante kaartprojecties van Gerard Mercator en Abraham Ortelius uit de laatste decennia van de zestiende eeuw tonen niet alleen een wereld waarin de klemtoon op het noordelijk halfrond ligt, maar ook een Europa waarvan het relatief noordelijk gelegen Duitsland het hart vormt. Ieder kind weet intussen dat deze ‘projecties’ van een bol in het platte vlak een keuze zijn en vol ‘fouten’ staan. Het waren echter wel deze keuzes en deze fouten die gedurende honderden jaren en eigenlijk tot de dag van vandaag het wereldbeeld, letterlijk én figuurlijk, bepaalden. Over de inhoud van dat wereldbeeld bestaat weinig twijfel. Het verkondigt dat ‘het’ zowel op wereldschaal als binnen Europa in het noorden gebeurt. Dat is waar ‘de actie’ is. In het noorden moet je zijn!

Overigens zitten er wel een paar rare kronkels in ons taalgebruik van de windstreken. Om te beginnen bevatten de termen in politieke en culturele beschouwingen bijna altijd een waardeoordeel. Vandaar ook dat men het liefst in tweedelingen spreekt. Dat maakt zo’n waardeoordeel duidelijker en eenvoudiger. Dat geldt niet alleen de tegenstelling noord-zuid maar ook die van oost-west. Een vreemde kronkel zit ook in de verschuiving c.q. vermenging van de begrippen west en noord. Tot voor kort, en her en der nog altijd, sprak men liever van west dan van noord.

Wat dat betreft is er een beroemd gedicht van de achttiende-eeuwse filosoof en dominee George Berkeley over de veronderstelde verschuiving van de beschaving van oost naar west, de zogenoemde translatio imperii-gedachte. Berkeley schreef zijn ‘Verses on the Prospect of Planting Arts and Learning in America’ na een bezoek aan de nieuwe wereld en ‘voorspelde’ dat de beschaving uiteindelijk daar haar hoogtepunt zou bereiken. Er is iets voor te zeggen, althans als je een louter ‘westers’ perspectief hanteert en doet wat voor onze voorouders vanzelfsprekend was: geen rekening houden met Aziatische, Latijns-Amerikaanse en Afrikaanse culturen.

Want begonnen in Mesopotamië, verplaatste het centrum van ‘onze’ beschaving zich inderdaad langzaam in westelijke richting, eerst naar Griekenland, daarna Italië, vervolgens Spanje, de Nederlandse Republiek, Frankrijk, Engeland, om uiteindelijk de Oceaan over te steken en zich binnen de Verenigde Staten uit te breiden van de oost- naar de westkust. Zowel de aanleiding als deze laatste verplaatsing verklaart de enorme populariteit van Berkeley’s gedicht in de VS. Zie ter illustratie de enorme, naar een regel van Berkeley’s gedicht (Westward the Course of Empire Takes Its Way) genoemde muurschildering van Emanuel Leutze in het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden. Het is begrijpelijk dat dit oost-westpraatje ten tijde van de Koude Oorlog om nog andere redenen geliefd was. Pas door de Val van de Muur werd het langzaam vervangen door de tegenstelling noord-zuid. Verdwenen is het beeld niet. Tegenwoordig worden west en noord in cultuurpolitieke zin vaak als synoniemen gebruikt.

(lees meer hier...
https://www.groene.nl/artikel/dromen-van-het-noorden

Voor meer over Heinrich Bunting: https://en.wikipedia.org/wiki/Heinrich_B%C3%BCnting
Show:   
New topic    Reply to topic Pagan Federation International Forum Index => Dutch/Frisian language forum
Show YouTube films

All times are GMT + 1 hour
Overviews
  New posts :: Recent posts :: 24 hour digest :: Search

You cannot post new topics in this forum
You cannot reply to topics in this forum
You cannot edit your posts in this forum
You cannot delete your posts in this forum
You cannot vote in polls in this forum

 

Admin

phpBB 2.0.23 © 2001-2008 phpBB group